Verlopen of ongebruikte medicijnen: zo gaat u er veilig en verantwoord mee om

In veel Nederlandse huishoudens liggen in de medicijnkast potjes, strips en flacons die al jaren niet zijn aangeraakt. Restanten van een vroegere behandeling, medicijnen die zijn omgewisseld voor een ander middel, of simpelweg een pakje dat nooit volledig is opgebruikt. Wat doet u met al deze overblijfselen? En wat zijn eigenlijk de risico's van medicijnen die hun houdbaarheidsdatum hebben overschreden?

LudoMedicatie geeft u een helder overzicht van alles wat u moet weten over verlopen medicatie: van het herkennen ervan tot de juiste manier van inleveren.

Hoe herkent u verlopen medicijnen?

Elk medicijn heeft een uiterste gebruiksdatum, die in Nederland verplicht op de verpakking staat vermeld als 'Niet te gebruiken na' of 'EXP', gevolgd door maand en jaar. De datum geldt voor een ongeopende verpakking die correct is bewaard. Zodra u een verpakking heeft geopend — zeker bij druppels, siropen of zalven — kan de houdbaarheid aanzienlijk korter zijn.

Naast de datum zijn er ook visuele aanwijzingen dat een medicijn mogelijk niet meer bruikbaar is:

• Tabletten of capsules die verkleurd zijn, verkruimelen of aan elkaar kleven.
• Vloeistoffen die troebel zijn geworden, een bezinksel vertonen of een vreemde geur afgeven.
• Oogdruppels of neussprays die langer dan vier weken geleden zijn geopend — deze zijn doorgaans niet langer steriel.
• Zalven of crèmes die zijn uitgehard, verkleurd of een onaangename geur hebben gekregen.

Als u twijfelt over de kwaliteit van een medicijn, neem dan contact op met uw apotheker. Zij kunnen u adviseren of het middel nog veilig te gebruiken is.

Zijn verlopen medicijnen gevaarlijk?

Een veelgehoord misverstand is dat verlopen medicijnen altijd gevaarlijk zijn. De werkelijkheid is genuanceerder, maar de risico's zijn reëel genoeg om serieus te nemen.

In de meeste gevallen worden medicijnen na de houdbaarheidsdatum minder werkzaam. De actieve bestanddelen breken langzaam af, waardoor u mogelijk te weinig van het middel binnenkrijgt om het beoogde effect te bereiken. Dit is met name problematisch bij:

• Antibiotica: een te lage dosering kan leiden tot onvoldoende behandeling van een infectie en draagt bij aan antibioticaresistentie.
• Insuline: bij diabetespatiënten kan een verminderd werkzame insuline leiden tot gevaarlijk hoge bloedsuikerwaarden.
• Nitroglycerinesprays bij hartpatiënten: als dit middel minder goed werkt tijdens een angina-aanval, kan dat ernstige gevolgen hebben.

In een klein aantal gevallen kunnen verlopen medicijnen ook schadelijke afbraakproducten bevatten. Een klassiek voorbeeld is tetracycline, een antibioticum waarvan de afbraakproducten de nieren kunnen beschadigen. Hoewel dit type risico zeldzaam is, onderstreept het het belang van het niet gebruiken van verlopen medicijnen.

Waarom u medicijnen niet door het toilet mag spoelen

Het lijkt een eenvoudige oplossing: overtollige medicijnen wegspoelen via het toilet of de gootsteen. In werkelijkheid is dit echter schadelijk voor het milieu en indirect ook voor de volksgezondheid.

Rioolwaterzuiveringsinstallaties zijn niet ontworpen om farmaceutische stoffen volledig te verwijderen. Resten van hormonen, antibiotica, pijnstillers en andere geneesmiddelen komen zo in het oppervlaktewater terecht. Onderzoek heeft aangetoond dat dit meetbare gevolgen heeft voor waterorganismen: zo zijn bij vissen hormoonverstorende effecten vastgesteld als gevolg van oestrogenen uit anticonceptiepillen in het water. Ook de aanwezigheid van antibioticaresiduen in oppervlaktewater draagt bij aan de groei van resistente bacteriën — een wereldwijd toenemend probleem.

In Nederland wordt dit probleem serieus genomen. De overheid en de farmaceutische sector werken samen aan programma's om de milieubelasting van medicijnresten te verminderen. Als consument kunt u hieraan bijdragen door medicijnen nooit via het riool te verwijderen.

De juiste manier: inleveren bij de apotheek

In Nederland is het gratis en eenvoudig mogelijk om ongebruikte of verlopen medicijnen in te leveren bij vrijwel elke apotheek. U hoeft hiervoor geen afspraak te maken en hoeft de medicijnen ook niet op een speciale manier te verpakken. De apotheker zorgt voor de verdere verwerking via gespecialiseerde inzamelaars.

Deze ingezamelde medicijnen worden vervolgens op een milieuvriendelijke manier vernietigd, doorgaans via verbranding onder gecontroleerde omstandigheden in daarvoor gecertificeerde installaties. Zo wordt voorkomen dat werkzame stoffen in het milieu belanden.

Een aantal praktische tips voor het inleveren:

• U hoeft de medicijnen niet uit hun verpakking te halen. U kunt volledige strips, flacons en doosjes gewoon meenemen.
• Naalden en spuiten (zoals insulinespuiten) dienen apart te worden aangeboden in een afgesloten naaldencontainer. Vraag uw apotheek of drogist naar de mogelijkheden.
• Medische hulpmiddelen zoals bloedglucosestrips of bloeddrukmeters worden doorgaans niet bij de apotheek ingenomen; hiervoor gelden aparte regelingen.

Hoe voorkomt u een overschot aan medicijnen?

Voorkomen is beter dan genezen — dat geldt ook voor het ophopen van ongebruikte medicijnen. Een aantal gewoonten kan helpen:

• Bestel of haal niet meer op dan u nodig heeft. Sommige apotheken bieden de mogelijkheid om herhaalmedicatie per kleinere hoeveelheid op te halen.
• Ruim uw medicijnkast regelmatig op, bij voorkeur twee keer per jaar. Controleer dan de houdbaarheidsdatums en lever verlopen middelen meteen in.
• Bewaar medicijnen op de juiste manier: droog, koel en uit de buurt van direct zonlicht. Sommige middelen, zoals bepaalde insulines of oogdruppels, dienen in de koelkast bewaard te worden. Onjuiste opslag versnelt de afbraak en verkort de houdbaarheid.
• Geef medicijnen nooit door aan anderen, ook al lijken hun klachten op die van uzelf. Medicijngebruik is persoonlijk en moet altijd worden afgestemd op de individuele situatie.

Een gedeelde verantwoordelijkheid

Het verantwoord omgaan met medicijnen eindigt niet bij het innemen van de laatste tablet. Ook de manier waarop u omgaat met restanten en verlopen middelen heeft gevolgen — voor uw eigen veiligheid, voor uw omgeving en voor het milieu. Door verlopen medicijnen te herkennen, niet te gebruiken en in te leveren bij de apotheek, draagt u bij aan een veiliger en duurzamer medicijngebruik in Nederland.

Heeft u vragen over een specifiek medicijn of over de inleverprocedure bij uw apotheek? Aarzel dan niet om contact op te nemen met uw eigen apotheker. Zij staan klaar om u te helpen.